Czy alimenty mogą być przedmiotem umowy przelewu wierzytelności (cesji)?

Warszawa - 12 lipca 2011

Kanwą dla postawienia tego pytania było postępowanie egzekucyjne wszczęte wobec Anny N. przez Dariusza M. Sam Dariusz M. nabył od Jarosława N. - byłego męża Anny N., wierzytelność w wysokości 10.300 zł związaną z rozliczeniami z tytułu podziału majątku wspólnego byłych małżonków. W trakcie postępowania egzekucyjnego Anna N. wskazała, że Dariusz M. dochodzi od niej wierzytelność, która według niej nie istnieje. Okoliczności nieistnienia wierzytelności Anna N. uzasadniała w ten sposób, iż wierzytelność kupiona przez Dariusza M. została potrącona z wierzytelnością wzajemną Anny N. w wysokości 11.000 zł. Wierzytelność wzajemną, którą stanowiły niezapłacone wymagalne raty alimentacyjne, Anna N. kupiła od swojej córki, na którą zostały one zasądzone od ojca - Jarosława N.
Opisana powyżej sprawa dotarła aż do Sądu Najwyższego, do którego z pytaniem prawnym zwrócił się sąd drugiej instancji rozpoznający apelację jednej ze stron. Sąd Najwyższy musiał odpowiedzieć na pytanie czy Anna N. mogła skutecznie nabyć od swojej córki wierzytelność z tytułu alimentów zasądzonych od ojca - Jarosława N. Odpowiedź na powyższe pytanie miała przesądzić o tym czy podniesiony przez Annę N. zarzut nieistnienia wierzytelności Dariusza M. na skutek dokonanego potrącenia będzie skuteczny.

Odpowiadając na pytanie Sąd Najwyższy wskazał na cel obowiązku alimentacyjnego, którym na płaszczyźnie moralnej jest uczynienie zadość wynikającemu z więzów rodzinnych obowiązkowi świadczenia pomocy tym członkom rodziny, którzy własnymi siłami i środkami nie mogą zaspokoić swych potrzeb bytowych. Istota alimentacji polega na dostarczaniu środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania. Świadczenie dłużnika może polegać na dostarczaniu środków utrzymania w pieniądzu albo naturze. Obowiązek alimentacyjny powstaje z mocy ustawy między osobami połączonymi węzłem rodzinnym oraz między innymi osobami, które określa Kodeks rodzinny i opiekuńczy (k.r.o.) wyznaczający zamknięty krąg osób, które obciąża ten obowiązek. Z uwagi na cel i treść świadczenia prawa do alimentów, obowiązki alimentacyjne mają charakter ściśle osobisty i nie mogą być przeniesione w drodze umowy. Z uwagi na osobisty charakter świadczeń alimentacyjnych roszczenie o zapłatę alimentów wygasa z chwilą śmierci uprawnionego lub zobowiązanego, jednakże zasądzone raty alimentacyjne, które stały się wymagalne za życia uprawnionego, wchodzą do spadku po nim. Wierzytelności alimentacyjne nie mogą być umorzone przez potrącenie (art. 505 k.c.), nie mogą być przedmiotem egzekucji (art. 831 § 1 pkt 3 k.p.c.) i zastawu (art. 327 k.c.). Uprawniony do alimentów nie może zrzec się prawa do alimentacji, nawet za zapłatą jednorazowej skapitalizowanej kwoty przyszłych świadczeń, ani zbyć innej osobie zarówno samego prawa do alimentacji, jak i wymagalnych już rat alimentacyjnych. Nie jest też dopuszczalne przejęcie obowiązku alimentacyjnego przez inną osobę, chociaż typowe świadczenie alimentacyjne w postaci określonej sumy pieniężnej dłużnik alimentacyjny może - zgodnie z art. 356 § 2 k.c. spełnić za pośrednictwem osoby trzeciej np. poręczyciela.

Sąd Najwyższy powołał się także na wynikający z art. 509 § 1 k.c. zakaz przelewu wierzytelności, ze względu na kryterium właściwości zobowiązania. Zgodnie z w/w przepisem wierzyciel może bez zgody dłużnika przenieść wierzytelność na osobę trzecią (przelew), o ile przelew wierzytelności nie sprzeciwia się ustawie, zastrzeżeniu umownemu albo właściwości zobowiązania. Zakaz przelewu wierzytelności ze względu na właściwość zobowiązania obejmuje wierzytelności, których cel powstania może być osiągnięty wyłącznie wtedy, gdy świadczenie zostanie spełnione osobiście wierzycielowi. Do kategorii tej zaliczane są m.in. wierzytelności alimentacyjne. Obowiązek alimentacyjny obok realizacji celu ekonomicznego, jakim jest zapewnienie uprawnionemu niezbędnych środków materialnych pozwalających zaspokoić jego potrzeby, służy kształtowaniu właściwych z punktu widzenia powszechnie akceptowanych w społeczeństwie wzorców i zasad postępowania w rodzinie. Wpływa na umocnienie łączących rodzinę więzi i kształtuje wzajemne relacje między jej członkami. Przeniesieniu wierzytelności alimentacyjnej na osobę trzecią w drodze przelewu sprzeciwia się także właściwy dla tego zobowiązania przedmiot, którego nie stanowi zapłata lecz zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych uprawnionego. Z tej racji uprawniony do alimentacji jest chroniony przed ryzykiem pozbawienia go środków utrzymania, w następstwie wprowadzenia jego wierzytelności alimentacyjnych do obrotu, ale także korzysta z ułatwień w dochodzeniu i egzekwowaniu zasądzonych z tego tytułu świadczeń. Ochrona w tym zakresie realizowana jest przez instrumenty prawne uregulowane w przepisach Kodeksu postępowania cywilnego oraz innych aktów np. w ustawie z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów.

Kierując się powyższymi argumentami Sąd Najwyższy orzekł, iż wierzytelność o zapłatę wymagalnych świadczeń alimentacyjnych nie może być przedmiotem przelewu. W związku z powyższym Anna N. nie mogła skutecznie nabyć wierzytelności z tytułu alimentów zasądzonych na rzecz jej córki od Jarosława N. i tym samym nie mogła dokonać skutecznego potrącenia.


opracował
Wojciech Madeja