Darowizna mieszkania jako czynność dokonana z pokrzywdzeniem wierzyciela

Warszawa - 17 października 2011

Tytułowy problem był przedmiotem rozstrzygnięcia w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 12 maja 2011 r. Kanwą podjęcia uchwały było następujące zdarzenie: dłużnik Przedsiębiorstwa Produkcyjno-Handlowo-Usługowego "L." sp. z o. o. - Jan P. - zaciągnął zobowiązanie wobec wierzyciela bez zgody małżonki Haliny P.  Wierzyciel uzyskał nakaz zapłaty przeciwko dłużnikowi Janowi P. Prowadzona przeciw niemu egzekucja z należących do niego ruchomości została umorzona, ponieważ ruchomości te były obciążone zastawem rejestrowym. Jedynym przedmiotem majątkowym, z którego wierzyciel mógłby się zaspokoić było mieszkanie małżonków Jana i Haliny P., należące do majątku wspólnego dłużnika i jego małżonki. Mieszkanie to było przedmiotem umowy darowizny zawartej między Haliną i Janem P. (małżeństwem), a ich synem Kamilem P. Na podstawie art. 527 kodeksu cywilnego wierzyciel wniósł powództwo przeciwko Kamilowi P. o uznanie umowy darowizny lokalu mieszkalnego za bezskuteczną w stosunku do Przedsiębiorstwa Produkcyjno-Handlowo-Usługowego "L." sp. z o.o. Wierzyciel argumentował, że w wyniku darowizny dokonanej przez obu małżonków na rzecz ich dziecka, zmniejszył się majątek zadłużonego małżonka.
Z ustaleń Sądów wynikało, że kwestionowana umowa darowizny z udziałem dłużnika i jego małżonki została zawarta w czasie obowiązywania art. 41 § 1 k. r. i o. w wersji zmienionej ustawą z dnia 17 czerwca 2004 r. (Dz. U. z 2004 r., nr 162, poz. 1691). Zgodnie z tym przepisem, jeżeli małżonek zaciągnął zobowiązanie za zgodą małżonki, wierzyciel może żądać zaspokojenia z majątku wspólnego małżonków. Brak takiej zgody powoduje ograniczenie odpowiedzialności małżonka-dłużnika w zasadzie do jego majątku osobistego (art. 41 § 2 k. r. i o.).

W trakcie procesu pozwany, którym był obdarowany syn, bronił się argumentując, że w obecnym stanie prawnym małżonka dłużnika nieudzielająca zgody na zaciągnięcie określonego zobowiązania nie odpowiada w zasadzie za to zobowiązanie nawet majątkiem wspólnym poza pewnymi wyjątkami (art. 41 § 1 i 2 k. r. i o.) a co za tym idzie że nie ma podstaw do uznania za bezskuteczną umowy darowizny lokalu mieszkalnego, który wchodził do majątku wspólnego.
Rozstrzygając zagadnienie Sąd Najwyższy uznał że:

Wierzyciel, którego dłużnikiem jest jeden z małżonków, może żądać na podstawie art. 527 § 1 k.c. uznania za bezskuteczną czynność prawną dokonaną przez obu małżonków i dotyczącą ich majątku wspólnego, gdy małżonek dłużnika nie wyraził zgody na zaciągnięcie zobowiązania po myśli art. 41 § 1 k.r. i o.

(Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 12 maja 2011 r. sygn. akt III CZP 19/11). W uzasadnieniu Sąd Najwyższy wskazał, że ochronny cel skargi pauliańskiej przemawia za tym, aby dopuścić taką skargę także wówczas, gdy nielojalne wobec wierzyciela rozporządzenie majątkowe podejmowane było nie tylko przez małżonków mających status dłużników w rozumieniu art. 527 k.c., ale przynajmniej - z udziałem jednego takiego dłużnika, zadłużonego wobec wierzyciela. Sam udział małżonka niebędącego dłużnikiem wierzyciela w czynności prawnej noszącej cechy czynności podjętej w celu pokrzywdzenia wierzyciela powinien być wystarczającą okolicznością przemawiającą za możliwością uznania całej czynności prawnej za bezskuteczną wobec wierzyciela (art. 532 k.c.), a nie tylko - za zakwestionowaniem jej skuteczności wobec zadłużonego małżonka (konstrukcja tzw. częściowej bezskuteczności). Wyraźnie egzekucyjny cel skargi pauliańskiej przesądza o możliwości uznania za bezskuteczną całej zaskarżonej czynności prawnej, a nie jej części.

Innymi słowy okoliczność, iż małżonek dłużnika nie wyraził zgody na zaciągnięcie przez dłużnika zobowiązania, nie pozbawia wierzyciela możliwości zaskarżenia umowy darowizny dokonanej z pokrzywdzeniem wierzyciela. Uprawnienie to przysługuje nawet wtedy gdy przedmiot czynności prawnej objęty jest małżeńską wspólnotą majątkową dłużnika i jego małżonka, który nie wyraził zgody na zaciągnięcie zobowiązania.


opracował:
Wojciech Madeja