Konsekwencje braku pouczenia (błędnego pouczenia) strony działającej bez profesjonalnego pełnomocnika o dopuszczalności wniesienia środka odwoławczego

Katowice - 14 stycznia 2014

Prezentujemy Państwu tekst autorstwa Pana Grzegorza Czaji, aplikanta radcowskiego z katowickiego oddziału Kancelarii Adwokatów i Radców Prawnych LORICA IURIS. Jest to pierwszy z serii kilkunastu artykułów jego autorstwa, w których będzie on przedstawiał - w przystępny sposób - zagadnienia i problemy związane ze stosowaniem zarówno procedury cywilnej, jak i przepisów prawa materialnego. Życzymy miłej lektury!

Działalność informacyjna sądu:


W obecnie obowiązującym kodeksie postępowania cywilnego przewidziane są przepisy nakładające na sąd obowiązek udzielenia stronie postępowania, działającej bez profesjonalnego pełnomocnika, stosownych pouczeń. Przykładowo, zgodnie z:

a) art. 327§1 kpc. stronie działającej bez profesjonalnego pełnomocnika obecnej przy ogłoszeniu wyroku, przewodniczący powinien udzielić wskazówek co do sposobu i terminów wniesienia środka zaskarżenia,

b) art. 357§2 kpc. doręczając postanowienie wydane na posiedzeniu niejawnym, sąd zobowiązany jest do pouczenia strony działającej bez profesjonalnego pełnomocnika o dopuszczalności, terminie i sposobie wniesienia środka zaskarżenia.

Koncepcje dotyczące skutków braku pouczenia lub błędnego pouczenia:


W doktrynie prawa cywilnego procesowego istnieją jednak rozbieżne poglądy dotyczące skutków braku pouczenia strony (działającej bez profesjonalnego pełnomocnika) o dopuszczalności, terminie i sposobie wniesienia środka zaskarżenia.

Spotkać się można z twierdzeniami, według których w przypadku braku lub błędnego pouczenia o dopuszczalności, terminie i sposobie wniesienia środka zaskarżenia - termin do jego wniesienia w ogóle nie rozpoczyna biegu. W związku z powyższym sąd nie może odrzucić złożonego środka zaskarżenia, bez względu na termin jego wniesienia. Przytoczona koncepcja została potwierdzona między innymi w uchwale Sądu Najwyższego Izby Cywilnej oraz  Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 6 marca 1972 r., III CZP 27/71, oraz postanowieniach Sądu Najwyższego z dnia 17 listopada 2009 r., II CZ 93/09, oraz z dnia 12 lutego 2010 r., I CZ 116/09.

W nawiązaniu do powyższego, w piśmiennictwie oraz orzecznictwie przeważnie przytacza się uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 3 maja 1966r. (w sprawie o sygn. akt III CO 12/66). W w/w uchwale Sąd wskazał, iż termin do wniesienia zażalenia na postanowienie wydane na posiedzeniu niejawnym nie rozpoczyna biegu (dla strony występującej w sprawie bez profesjonalnego pełnomocnika) przed doręczeniem pouczenia o dopuszczalności, terminie i sposobie wniesienia środka zaskarżenia. W przytoczonej uchwale Sąd przyjął, iż przez prawidłowe doręczenie postanowienia (od którego liczy się początek biegu terminu do wniesienia zażalenia) należy rozumieć jako doręczenie postanowienia wraz z uzasadnieniem, a gdy chodzi o stronę działającą bez adwokata, także z pouczeniem o środkach zaskarżenia (tj. dopuszczalności, terminie, sposobie wniesienia).

Zgodnie z całkowicie odmiennym poglądem niepouczenie (lub błędne pouczenie) strony działającej bez profesjonalnego pełnomocnika  o dopuszczalności, terminie i sposobie wniesienia środka zaskarżenia nie stanowi przeszkody do odrzucenia przez sąd środka zaskarżenia wniesionego po upływie ustawowego terminu. Według zwolenników omawianego rozwiązania, brak stosownego pouczenia może co najwyżej stanowić przesłankę do złożenia wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia środka zaskarżenia. Koncepcja ta znalazła odzwierciedlenie między innymi w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 16 maja 2007 r. (sygn. akt III CZP 34/07)  oraz postanowieniach Sądu Najwyższego z dnia 5 września 1997 r. (sygn. akt. III CKN 389/97), a także z dnia 22 lipca 2010 r. (sygn. akt. I CZ 53/10).

Nieznajomość prawa szkodzi:


Zaprezentowane powyżej rozbieżności zostały rozstrzygnięte w uchwale Połączonych Izb: Izby Cywilnej oraz Izby Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych z dnia 22 listopada 2011r. (sygn. akt III CZP 38/11). W przytoczonej uchwale Sąd Najwyższy stanął na stanowisku, iż strona postępowania cywilnego (także ta działająca bez profesjonalnego pełnomocnika) nie może zasłaniać się nieznajomością obowiązującego prawa.

W związku z powyższym Sąd przyjął, iż brak pouczenia (lub błędne pouczenie) o dopuszczalności, terminie i sposobie wniesienia środka zaskarżenia nie ma wpływu na bieg terminu do wniesienia tego środka. Ponadto Sąd odwołując się do dotychczasowego orzecznictwa podzielił pogląd, zgodnie z którym rozpoczęcie biegu terminów do złożenia środka zaskarżenia związane jest z doręczeniem stronie orzeczenia, a nie pouczenia.

W uzasadnieniu uchwały zostało dodatkowo podkreślone, iż przyjęcie stanowiska odmiennego mogłoby w konsekwencji doprowadzić do sytuacji, w której orzeczenie mogłoby w ogóle się nie uprawomocnić. Na potwierdzenie przyjętego stanowiska wskazano dodatkowo, iż termin do wniesienia środka zaskarżenia jest terminem ustawowym, w związku z czym:

a) nie może zostać wydłużony na podstawie decyzji sądu lub w drodze czynności strony procesowej,

b) niedopuszczalna jest jego modyfikacja ze względu na brak pouczenia (lub błędne pouczenie) o sposobie zaskarżenia orzeczenia.

Przywrócenie terminu do wniesienia środka odwoławczego:


Brak pouczenia (lub błędne pouczenie) strony procesowej o dopuszczalności, terminie i sposobie wniesienia środka zaskarżenia w ocenie sądu umożliwia jednak złożenie wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia środka zaskarżenia. W tym kontekście warto jednak podkreślić, iż złożenie stosownego wniosku nie zawsze będzie automatycznie skutkować przywróceniem terminu do wniesienia środka zaskarżenia. Sąd rozpoznając wniosek będzie zobowiązany do rozstrzygnięcia, czy w  konkretnym, zaistniałym stanie faktycznym:

a) strona postępowania nie znała sposobu zaskarżenia orzeczenia,

b) strona wypełniła wszystkie (nałożone ustawą) proceduralne przesłanki i wymogi wniosku o przywrócenie terminu do dokonania czynności procesowej.


Źródło: Uchwała Połączonych Izb: Izby Cywilnej oraz Izby Pracy, Ubezpieczeń Społecznych
i Spraw Publicznych z dnia 22 listopada 2011r. (sygn. akt III CZP 38/11).


Opracował:
Grzegorz Czaja
aplikant radcowski