Nadużycie zaufania oraz działanie na szkodę spółki - nowelizacja kodeksu karnego oraz kodeksu spółek handlowych

Warszawa - 14 lipca 2011

13 lipca 2011 r.  weszła w życie ciekawa nowelizacja kodeksu karnego zmieniająca również przepisy kilku innych ustaw (Prawo spółdzielcze, Kodeks spółek handlowych, Ustawa o działalności ubezpieczeniowej, Ustawa o europejskim zgrupowaniu interesów gospodarczych i spółce europejskiej, Ustawa o spółdzielni europejskiej). Zmiana dotyczy jednego z przepisów z kategorii tzw. przestępstw przeciwko obrotowi gospodarczemu - art. 296 kodeksu karnego (nadużycie zaufania) i polega na wykreśleniu z kodeksu spółek handlowych art. 585 k.s.h. tj. przestępstwa określanego jako działanie na szkodę spółki. 

Obowiązujący do 13 lipca 2011 r. art. 585 k.s.h. stanowił:

„§ 1. Kto, biorąc udział w tworzeniu spółki handlowej lub będąc członkiem jej zarządu, rady nadzorczej lub komisji rewizyjnej albo likwidatorem, działa na jej szkodę, podlega karze pozbawienia wolności do lat 5 i grzywnie. § 2. Tej samej karze podlega, kto osobę wymienioną w § 1 nakłania do działania na szkodę spółki lub udziela jej pomocy do popełnienia tego przestępstwa”.

Powyższy przepis penalizował przestępstwo określane mianem działania na szkodę spółki. W odniesieniu do wyżej opisanego art. 585 k.s.h. wyrażano pogląd negujący zasadność istnienia takiej podstawy odpowiedzialności karnej, za czym przemawiać miały następujące argumenty:

  1. Obszar penalizowany w art. 585 k.s.h. krzyżuje się z regulacją przewidzianą w art. 296 k.k. (przestępstwo tzw. nadużycia zaufania) w związku z czym odrębna regulacja jest zbędna;
  2. W przypadku działania na szkodę spółki handlowej wystarczająca jest odpowiedzialność cywilnoprawna;
  3. Wskazywano na brak spójności w art 585 k.s.h., bowiem przepis ten nie obejmował wszystkich podmiotów pełniących w spółce prawa handlowego funkcje wiążące się z dużą dozą zaufania.


Powyższy przepis obejmował więc swoim zakresem takie podmioty jak: osoby biorące udział w tworzeniu spółki handlowej, członków zarządu, rady nadzorczej lub komisji rewizyjnej, likwidatora. Poza zakresem w/w przepisu pozostawały takie osoby, jak: wspólnicy spółki jawnej, spółki komandytowej bądź spółki komandytowo-akcyjnej, którym umowa spółki, statut albo uchwała wspólników przyznały prawo prowadzenia jej spraw oraz reprezentacji (art. 40, 140 k.s.h.), prokurent, pełnomocnik powołany uchwałą zgromadzenia wspólników (walnego zgromadzenia) do reprezentowania spółki w umowach oraz sporach z członkami zarządu (art. 210 i 379 k.s.h.), kurator spółki (art. 42 k.c., art. 26 ustawy o KRS).
Wobec art. 585 k.s.h. oraz art. 296 k.k. (w brzmieniu obowiązującym do 12.07.2011 r.) podnoszono także zarzut nadmiernej ingerencji w swobodę działalności gospodarczej. Krytycy powyższego uregulowania wskazywali, że jednym z elementów działalności gospodarczej jest ponoszenie ryzyka własnym majątkiem. Wielu uczestników obrotu gospodarczego podejmując niestandardowe lub nowatorskie decyzje gospodarcze jest skłonnych ponadprzeciętne ryzykować własnym majątkiem lub wobec braku sprzeciwu, bądź nawet przy pełnej aprobacie właściciela, także majątkiem cudzym. Wskazywano, iż bywa tak, że oskarżyciel publiczny stawia osobom pełniącym funkcję zarządców zarzut działania na szkodę spółki mimo, że jej właściciele szkody takiej albo w ogóle nie dostrzegają, albo traktują ją jako naturalną i nieuniknioną konsekwencję ryzyka gospodarczego. Najpoważniejsze wątpliwości budziła sytuacja, w której zarządcy będącemu jednocześnie udziałowcem spółki kapitałowej stawiano zarzut, że podejmując określone decyzje gospodarcze wywołał stan narażenia na szkodę majątku tejże spółki, co w konsekwencji oznaczało spadek wartości posiadanych w niej udziałów. Pomijano przy tym fakt, iż spółka kapitałowa jest odrębną od udziałowca osobą prawną oraz, że szkoda dotknie samego udziałowca. Narażenie spółki na szkodę było więc, patrząc z perspektywy udziałowca. czymś w rodzaju samonarażenia się na szkodę.

Wprowadzona zmiana rozstrzyga powyższe wątpliwości w ten sposób, że z kodeksu spółek handlowych wykreślono art. 585 k.s.h. Zmieniono konstrukcję przestępstwa nadużycia zaufania (art. 296 k.k.), które od 13 lipca 2011 r. jest ścigane na wniosek pokrzywdzonego np. na wniosek pokrzywdzonej spółki. Ściganie z urzędu które dotychczas było regułą będzie miało zastosowanie wyłącznie do przypadków gdy pokrzywdzonym jest Skarb Państwa.


opracował:
Wojciech Madeja