Podwójne sankcje za nieodprowadzanie składek na ubezpieczenie społeczne są niezgodne z Konstytucją RP

Warszawa - 1 grudnia 2010

W orzeczeniu z dnia 18 listopada 2010 roku Trybunał Konstytucyjny wskazał, że kwestionowane przepisy kodeksu karnego i ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych powodują stan prawny, w którym za ten sam czyn, polegający na nieopłaceniu (opłaceniu w nienależytej wysokości) składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne lub innych składek pobieranych przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych, na osobę fizyczną będącą płatnikiem tych składek można nałożyć podwójną sankcję. ZUS mógł wymierzyć - na podstawie art. 24 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych - "dodatkową opłatę" w wysokości do 100% nieopłaconych składek. Ponadto na podstawie art. 98 ust. 1 pkt 1 bądź art. 98 ust. 2 w zw. z art. 98 ust. 1 pkt 1 powyższej ustawy (w zależności od tego, jakiego rodzaju składki nie zostały opłacone) sąd mógł ukarać za określone w tych przepisach wykroczenie ("pod warunkiem, że nieopłacenie składek było przez nią zawinione"). Jeżeli nieopłacenie przez płatnika będącego osobą fizyczną składek na ubezpieczenie społeczne lub zdrowotne doprowadziłoby do naruszenia praw pracownika wynikających ze stosunku ubezpieczenia społecznego (np. prawa do pomocy medycznej lub prawa do emerytury bądź renty), mającego charakter uporczywy, płatnikowi - obok "dodatkowej opłaty" - mogłaby być wymierzona jedna z kar przewidzianych w art. 218 § 1 k.k.

W ocenie Trybunału "dodatkowa opłata" określona w art. 24 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, mimo swojej nazwy, nie ma na celu zrekompensowania ZUS nieopłacenia w terminie składek (tę funkcję pełnią odsetki od zaległych składek). Jest rodzajem tzw. kary administracyjnej, która pełni funkcję represyjno-prewencyjną (dyscyplinującą), zbliżoną do funkcji kar za wykroczenie lub przestępstwo. Z tą różnicą, że jej wymierzenie nie jest, według prawa, uzależnione od wykazania winy "sprawcy", chociaż w praktyce przy jej stosowaniu uwzględnia się przyczyny niewywiązania się przez płatnika z tego obowiązku, w tym winę "sprawcy".

Powyższe przepisy - tworzące łącznie pewien mechanizm prawny - w sytuacji, gdy płatnik będący osobą fizyczną ze swojej winy nie opłacił należycie składek na ubezpieczenie społeczne lub zdrowotne, dopuszczają "podwójne" jego ukaranie za ten jeden czyn, naruszając tym samym wyprowadzoną z art. 2 Konstytucji zasadę ne bis in idem (nie można orzekać dwa razy w tej samej sprawie, przeciw temu samemu oskarżonemu).

Orzeczeniem z dnia 18 listopada 2010 r. Trybunał Konstytucyjny sygn. akt: P 29/09 orzekł, że:
- Art. 218 § 1 Kodeksu karnego oraz art. 24 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych przez to, że dopuszczają wobec tej samej osoby fizycznej, za ten sam czyn, odpowiedzialność za przestępstwo i dodatkową opłatę, o której mowa w art. 24 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, są niezgodne z art. 2 konstytucji, z art. 4 ust. 1 Protokołu nr 7 do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonego dnia 22 listopada 1984 r. w Strasburgu oraz z art. 14 ust. 7 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych, otwartego do podpisu w Nowym Jorku dnia 19 grudnia 1966 r.

- Art. 98 ust. 1 pkt 1 i art. 98 ust. 2 w związku z art. 98 ust. 1 pkt 1 oraz art. 24 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych przez to, że dopuszczają wobec tej samej osoby fizycznej, za ten sam czyn, odpowiedzialność za wykroczenie i dodatkową opłatę, o której mowa w art. 24 ust. 1 tej ustawy, są niezgodne z art. 2 konstytucji, z art. 4 ust. 1 Protokołu nr 7 do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności oraz z art. 14 ust. 7 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych.

Powyższe przepisy tracą moc obowiązującą z upływem osiemnastu miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku w Dzienniku Ustaw. W okresie odroczenia utraty mocy obowiązującej przepisów uznanych za niekonstytucyjne, sądy i inne organy kompetentne do nakładania przewidzianych w nich sankcji powinny brać pod uwagę przy ich stosowaniu zasadę ne bis in idem.


Wojciech Madeja
Kierownik Departamentu Szkoleń i Publikacji