Rewolucja w dziedziczeniu ustawowym

Katowice - 30 czerwca 2009

Obowiązujące do 28 czerwca 2009 r. przepisy o dziedziczeniu ustawowym ograniczały krąg spadkobierców ustawowych. Nierzadko problemy pojawiały się, gdy jedynymi pozostałymi przy życiu krewnymi zmarłego byli jego dziadkowie. Ci nie mogli dziedziczyć, a wówczas uprawnionym do dziedziczenia z ustawy była albo gmina ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy albo Skarb Państwa. Te ogólne reguły dziedziczenia zostały uznane przez ustawodawcę za nadmiernie rygorystyczne i dlatego ustawą z dnia 2 kwietnia 2009 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 79 poz. 662) znacząco rozszerzono krąg krewnych (a nawet powinowatych) uprawnionych do dziedziczenia ustawowego. Co ważne, postępowania spadkowe po osobach, które zmarły przed 28 czerwca 2009 r., będą toczyły się według dotychczasowych zasad.

W pierwszej kolejności uprawnieni do dziedziczenia będą dzieci i małżonek spadkodawcy. Jeśli małżonek nie dożył otwarcia spadku, powołanymi z ustawy zostaną wyłącznie dzieci (bądź, jeśli nie żyją – wnuki) spadkodawcy. To rozwiązanie nie uległo zmianie. Jeśli natomiast spadkobierca nie ma dzieci – lub zmarły one przed otwarciem spadku nie pozostawiając zstępnych – spadek będą dziedziczyć małżonek i rodzice. Udział małżonka w takim zbiegu wynosić będzie 1/2, każdy z rodziców otrzyma po 1/4 spadku. Jeśli natomiast spadkodawca nie pozostawi ani małżonka ani dzieci czy wnuków, w pierwszej kolejności z ustawy powołani do spadku zostaną wyłącznie jego rodzice w częściach równych.

To zasadnicza zmiana, która wyłącza z tego kręgu spadkobrania rodzeństwo zmarłego, przesuwając ich do następnej kategorii spadkowej. Rodzeństwo dziedziczy dopiero, jeśli jedno z rodziców spadkodawcy nie żyje (a ten nie miał dzieci). Tak więc rodzeństwo może dziedziczyć:
• z małżonkiem, jeśli oboje rodziców nie żyją,
• samodzielnie – jeśli spadkobierca nie miał w momencie śmierci ani małżonka, ani zstępnych, a oboje rodziców nie żyją.

W miejsce zmarłego brata lub siostry spadkodawcy – dziedziczą ich zstępni (dzieci, wnuki).

W dalszej kolejności, gdy brak jest wskazanych wyżej osób, chcących i mogących dziedziczyć, do spadku powołani są dziadkowie spadkodawcy. Jeżeli któryś z dziadków nie dożył otwarcia spadku, udział, który miałby mu przypaść, dziedziczą w równych częściach jego zstępni, czyli wujkowie, stryjkowie, ciocie, stryjenki spadkodawcy, a w przypadku ich śmierci, również kuzyni (czyli zstępni wujostwa).

W ostatniej kolejności dziedziczą pasierbowie, jednak dopiero gdy w momencie śmierci spadkodawcy nie można było wskazać innych spadkobierców. Ponadto pasierb może dziedziczyć jedynie wtedy, kiedy nie żyją oboje jego rodzice biologiczni. Jeśli w momencie śmierci spadkodawcy rodzic pasierba nie będący małżonkiem spadkodawcy żyje – spadek przypadnie gminie ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy (lub Skarbowi Państwa, jeśli miejsca tego nie można ustalić lub było położone za granicą). Pasierb nie będzie spadkobiercą jeśli jego rodzic (małżonek spadkodawcy) spadek odrzucił lub z innej przyczyny nie może być spadkobiercą.

Katarzyna Goncerz
Specjalistka ds. podatkowych