TYLKO U NAS! "Prawo – od Kapitolu przez historię polszczyzny". Druga część tekstu prof. dra hab. Jana Miodka.

Wrocław - 15 marca 2013

Prezentujemy Państwu drugą część tekstu autorstwa Pana Prof. dra hab. Jana Miodka, życząc miłej lektury.

Pierwszą część cyklu możesz przeczytać: tutaj.

Część II: W realiach Polski monarchicznej, szlacheckiej i demokratycznej

Z polskiego wreszcie obszaru językowego pochodzą fragmenty: prawa są równie jako pajęczyna: wróbl się przebije, a na muszkę wina – Jan Kochanowski, każda rzeczpospolita swoim prawem słynie – Szymon Szymonowic, źli prokuratorowi prawo niszczą i wniwecz obracają – Łukasz Górnicki, i wielcy, i mali, wszyscy jednako niech prawa słuchają – Piotr Kochanowski, a rząd bez prawa tak jako w lesie! – Kasper Miaskowski, diabelska wolność jest bez prawa żyć – Piotr Skarga, bez sprawiedliwości nie może być prawo – Sebastian Klonowic, gdy zginie prawo, wolność, zginiesz i ty – Krzysztof Opaliński, próbę grobu my odbyli: prawem naszym – zmartwychwstanie; ty nie jesteś mi już krajem, miejscem – domem – obyczajem, państwa skonem – albo zjawem, ale wiarą – ale prawem! – Zygmunt Krasiński, Prawo dziecka do szacunku – tytuł książki Janusza Korczaka, niech prawo zawsze prawo znaczy – Julian Tuwim.

A skoro w przywołanych wyżej cytatach znalazło się wiele fragmentów literatury dawnej, zauważmy w tym momencie, że staropolski okres dziejów polszczyzny cechowała zarówno wariantywność postaci leksykalnych odpowiadających dziś powszechnie znanym terminom związanym z szeroko pojętym prawem, jak i odmienność brzmieniowa w stosunku do współczesności.

I tak prawo było zakonem, prawny to kiedyś zakonny, bez praw będący – bezmierny, prawo do czegoś to sprawiedliwość, prawo doraźne – gorące prawo, prawo wojenne – prawo bojowe, działać zgodnie z prawem to niegdyś działać godnie, a być na równych prawach – iść równo, prawować się natomiast to kłopotać, przeć się, sprawować się.

A jak wyglądały formy osobowe? – Dzisiejszy prawodawca to był dawniej falca, prawostawca, stanowca, zakonanośca, zakonawydawca, zakonodawca, zakonudawca; prawołomca – zakonokaźca; sędzia – rozsądca, sędziak; sędzia polubowny – układźca, znawca; prokurator – rzecznik; adwokat – mowca, pierca, praktyk, prawobrońca, prokurat, prokurator, przybrawca, sprawca; skazany – potępion, zdany, a winowajca to kiedyś przyczyńca, winowaciec, winowajca.

Dołączmy do tego rejestru i takie jednostki leksykalne, jak godnie – „zgodnie z prawem”, godność – „prawomocność”, dzirżętny, godziętny – „prawomocny”, zakonność – „prawomyślność", porządnie – „praworządnie”, rządnie, zakonnie – „prawowicie”, chowanie – „prawo zwyczajowe”, sęstwo – „sędziostwo”, „urząd sędziowski”, sędzki – „sędziowski”, sprawota – „afera”, prawo, skazanie – „sąd”, gorące prawo – „sąd doraźny”, poroczek – „sąd powiatowy (ziemski)”, dobrowolność – „sąd polubowny”, grodztwo, grodzstwo – „sąd grodzki”, sędzić – „sądzić”, ciąża, jęctwo, kabat – „areszt”, szperować – „aresztować”, jeństwo, jętstwo – „aresztowanie”, cuchthauz, ćwierdza, jedykuła, jęctwo, kabat, kaźń, kloza, kluza, porubie, taraś, turma, zjimanie – „wiezienie”, krzyw, krzywy, niepraw, winowat, winowaty – „winien”, skaza, winność, zmaza – „wina”, doliczyć – „dowieść winy”, karność, kaźń, pokuta, wina – „kara”, płacież – „kara pieniężna”, gardło, garło, męka głowna – „kara śmierci”, potwarne, wina języczna – „kara za oszczerstwa”, bita wina, wina głowna, pieniądze głowne – „kara za zabójstwo”, bantować, podać, potępić, przekazać, zdać – „skazać'', ortel, ortyl, skaźń – „skazanie”, wzdawać, zdawać - „skazywać”, echtować, ochtować – „skazywać na banicję”.

Powiedzmy wreszcie i to że zakon – znaczący kiedyś tyle, co prawo – to etymologiczne „to, co za konu, tj. początku”, bo kon oznaczał nie tylko ,,koniec”, ale i ,,początek”.

Ostatnia część tekstu Pana Profesora Jana Miodka już za tydzień! Serdecznie zapraszamy!

Wszelkie prawa zastrzeżone. Tekst stanowi własność Autora. Żaden jego fragment nie może być powielany lub rozpowszechniany w żadnej formie i w żaden sposób bez pisemnej zgody Autora.

Trzecią część możesz przeczytać: tutaj.


Przygotował:
Marcin Dynak