Wypowiedzenie umowy kredytowej przez bank

Warszawa - 27 marca 2009

Od kilku dni media donoszą o akcji jednego z banków (pozostałe banki rozważają podjęcie podobnych kroków) polegającej na żądaniu od klientów, którym udzielono kredytów hipotecznych, zgody na podwyższenie marży banku lub udzieleniu dodatkowych zabezpieczeń. Jak wynika z doniesień prasy kredytobiorcom zostaje postawione swoiste ultimatum: albo klient zgodzi się na podwyższenie marży lub dodatkowe zabezpieczenie kredytu, albo bank wypowie umowę kredytową. Standardowa klauzula umowy kredytowej przewidująca dodatkowe zabezpieczenie może brzmieć tak:

W okresie obowiązywania Umowy kredytu Bank może zażądać ustanowienia dodatkowego prawnego zabezpieczenia Kredytu hipotecznego, w przypadku, gdy:

  • zmniejszy się wartość ustanowionych zabezpieczeń,
  • wystąpi zagrożenie terminowej spłaty Kredytu hipotecznego z powodu pogorszenia się sytuacji ekonomiczno-finansowej Kredytobiorcy,
  • zajdą zdarzenia, w wyniku których ustanowione zabezpieczenia staną się w ocenie Banku niewystarczające.

 

W świetle umowy odmowa udzielenia dodatkowego zabezpieczenia uprawnia bank do jej wypowiedzenia. W przypadku wypowiedzenia umowy bank jest od razu na uprzywilejowanej pozycji, może bowiem skorzystać z instytucji bankowego tytułu egzekucyjnego i, po uzyskaniu klauzuli wykonalności (co jest w zasadzie formalnością), może przystąpić do egzekucji komorniczej. Na gruncie polskich przepisów żaden inny podmiot prywatny (a takim niewątpliwie jest bank) nie dysponuje takimi możliwościami. Bankowy tytuł egzekucyjny był przedmiotem badania przez Trybunał Konstytucyjny pod kątem zagwarantowania prawa do sądu oraz zgodności z zasadą państwa prawnego i ochroną praw konsumentów. Trybunał uznał, że przepisy o bankowym tytule egzekucyjnym nie naruszają żadnej z powyższych zasad (Wyrok TK z dnia 26 stycznia 2005 r. sygn. akt P 10/04).

 

Jak może bronić się kredytobiorca, który z różnych przyczyn nie zgodził się na udzielenie dodatkowego zabezpieczenia lub na podwyższenie marży, co w konsekwencji doprowadziło do wypowiedzenia przez bank umowy kredytowej?
Odpowiedź na to pytanie uzależniona jest od tego, na jakim etapie kredytobiorca podejmuje obronę: przed wszczęciem postępowania egzekucyjnego przez bank, czy też dopiero na etapie egzekucji komorniczej.

SYTUACJA PIERWSZA: Bank wypowiedział umowę kredytową, ale jeszcze nie doszło do wszczęcia postępowania egzekucyjnego.

W takim przypadku należy przed sądem zakwestionować wypowiedzenie umowy kredytowej poprzez wytoczenie powództwa o uznanie wypowiedzenia za bezskuteczne. Jest to rodzaj powództwa przewidzianego w art. 189 k.p.c., tj. powództwa o ustalenie istnienia stosunku prawnego. W tym wypadku byłoby to powództwo o ustalenie dalszego istnienia stosunku kredytowego. Niezależnie od samego powództwa o ustalenie, klient banku powinien złożyć wniosek o zabezpieczenie powództwa poprzez zawieszenie postępowania w przedmiocie nadania bankowemu tytułowi egzekucyjnemu klauzuli wykonalności do czasu, aż sąd orzeknie czy wypowiedzenie umowy kredytowej było zgodne z prawem i czy jest skuteczne.

SYTUACJA DRUGA: Bank po uzyskaniu klauzuli wykonalności rozpoczął egzekucję komorniczą.

W takim przypadku klient banku powinien wystąpić z tzw. powództwem przeciwegzekucyjnym oraz równocześnie złożyć wniosek o zabezpieczenie tego powództwa poprzez zawieszenie postępowania egzekucyjnego. W wyroku z dnia 27 listopada 2003 r. (sygn. akt III CZP 78/03) Sąd Najwyższy stwierdził, że:

Dłużnik banku może wytoczyć przeciwko bankowi powództwo przeciwegzekucyjne przewidziane w art. 840 k.p.c.. W powództwie takim dłużnik banku może podnieść wszelkie zarzuty materialnoprawne dotyczące wierzytelności banku, objętej bankowym tytułem egzekucyjnym zaopatrzonym w sądową klauzulę wykonalności. Chodzi tu o zarzuty powstałe przed wystawieniem bankowego tytułu egzekucyjnego, przed wydaniem klauzuli wykonalności i po jej wydaniu. W grę mogą wchodzić np. zarzuty nieistnienia roszczenia banku lub istnienia roszczenia w mniejszej wysokości niż ujęte w tytule, nienastąpienia wymagalności roszczenia (mimo umieszczenia w b.t.e. oświadczenia banku innej treści). Nie można również wykluczyć zarzutu naruszenia prawa (art. 5 k.c.).

 

Warto wskazać, że wzorce umowne kredytów hipotecznych były przedmiotem badania przez Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów. W raporcie z maja 2008 r. UOKiK zwrócił uwagę, że postanowienie uprawniające bank do żądania dodatkowych zabezpieczeń w związku z jednostronną oceną banku, i w oparciu o dowolne lub zbyt ogólnikowe kryteria, może nie spełniać wymogu wynikającego z art. 385 §2 kodeksu cywilnego z uwagi na to, że taki zapis jest postanowieniem niejednoznacznym, ponadto może on stanowić niedozwolone postanowienie umowne w rozumieniu art. 385³ pkt 9 kodeksu cywilnego.

Zasygnalizowany przez dziennikarzy problem może mieć ogromne znaczenie społeczne - jeśli podobne kroki podejmie reszta banków to sprawa może bezpośrednio dotknąć tysięcy osób, które w ciągu ostatnich lat w okresie dobrej koniunktury zdecydowały się na zaciągnięcie kredytu hipotecznego.

Wojciech Madeja
Departament Szkoleń i Publikacji